بافت تاریخی پیرامون حرم مطهر رضوی، تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و بناهای قدیمی نبود؛ مساجد، حسینیه‌ها، آب‌انبارها و فضاهای عمومی آن، بخشی از هویت اجتماعی، مذهبی و تاریخی محله‌های قدیمی شهر را شکل می‌دادند. در ابتدای دهه ۷۰، پیش از مداخلات گسترده در این محدوده، حدود ۸۵ مسجد و ۱۴۵ حسینیه در بافت اطراف حرم وجود داشت که بسیاری از آن‌ها علاوه بر کارکرد عبادی، کانون انسجام اجتماعی و هویت محلات نیز بودند.
با آغاز طرح بازسازی و نوسازی بافت اطراف حرم، معروف به طرح طاش، رویکرد تخریب و بازسازی از خانه‌ها و پلاک‌های مسکونی به مساجد و حسینیه‌های قدیمی نیز گسترش یافت. در فاصله سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۰، حدود ۲۰ مسجد تاریخی در این محدوده تخریب شد و در مجموع شمار مساجد از ۸۵ به حدود ۳۰ مسجد و شمار حسینیه‌ها از ۱۴۵ به ۴۸ مورد کاهش یافت. بخشی از زمین‌های مساجد قدیمی نیز به کاربری‌های انتفاعی ازجمله پروژه‌های تجاری و اقامتی اختصاص پیدا کرد.
در این روند، توسعه معابر، تعریض خیابان‌ها و سامان‌دهی کالبدی بافت از مهم‌ترین دلایل مطرح‌شده برای تخریب مساجد بود؛ با این حال، در عمل مسئله تنها به خیابان‌کشی محدود نماند و تغییر ساختار اقتصادی و کالبدی بافت نیز در این تحولات نقش پیدا کرد. در مواردی، مسجد قدیمی از میان رفت و به جای آن مسجدی با مقیاس بزرگ‌تر در نقطه‌ای دیگر پیش‌بینی شد، اما این جایگزینی الزاماً به معنای حفظ نقش اجتماعی مسجد در محله نبود. مساجد جدید که عمدتاً در حاشیه معابر عریض و سواره قرار گرفتند، نتوانستند در همه موارد همان جایگاه کانونی مساجد کوچک و محله‌ای گذشته را بازتولید کنند.
مسئله تخریب مساجد تاریخی از این جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که مسجد در بافت تاریخی، فقط یک ساختمان نیست؛ مکان و زمین مسجد دارای جایگاه ویژه‌ای است و در منابع فقهی، تخریب و خروج زمین مسجد از مسجدیت با محدودیت‌های جدی مواجه است. به این معنا که حتی قرار گرفتن مسجد در مسیر معبر نیز به خودی خود مجوز تخریب محسوب نمی‌شود و ضرورت باید به حدی باشد که راه دیگری برای حل مسئله وجود نداشته و خطر جدی متوجه جان افراد باشد. همچنین تبدیل زمین مسجد به کاربری‌هایی مانند فضای سبز، تجاری یا اقامتی، با مفهوم «معوض» یا جابه‌جایی ساده مسجد قابل توجیه نیست.
پیامد این روند، فقط از دست رفتن چند بنای مذهبی قدیمی نبود؛ بخشی از حافظه تاریخی محلات نیز همراه با این بناها از بین رفت. مسجدهایی مانند صاحب‌الزمان(عج) یا «دو قبله» که اصل بنای آن به دوره صفویه بازمی‌گشت، مسجد مقبل و مسجد حوض‌شیر مربوط به دوره قاجار، مسجد مقبره از دوره صفویه، مسجد فروغ‌الدوله، مسجد نورالثقلین، مسجد هفت‌در در نوغان، مسجد درویش‌ها، مسجد خرابه شام و چند مسجد دیگر، در جریان تحولات بافت از میان رفتند. در برخی موارد، از یک بنای تاریخی تنها بخشی از میراث آن باقی مانده است؛ برای نمونه، از مسجد صاحب‌الزمان(عج) که ریشه صفوی داشت، آب‌انبار مربوط به دوره قاجار باقی مانده و بنای آن در مکان دیگری بازسازی شده است.
در کنار مساجد تخریب‌شده، بخشی از میراث مذهبی بافت نیز به واسطه تثبیت بناها از موج تخریب نجات پیدا کرده است. مسجد مروی‌ها و حسینیه کرمانی‌ها ازجمله بناهایی هستند که در طرح‌های جدید تثبیت شدند. مسجد امام حسن مجتبی(ع)، مسجد صاحبکار و مسجد خرابه‌نشینان شام نیز ازجمله مواردی بودند که از تخریب خارج شدند. مسجد خردو در ره‌باغ بهشت نیز که در طرح طاش در معرض تخریب قرار داشت، تثبیت شد و برای مرمت آن بودجه اختصاص یافت.
با این حال، حفظ یک بنا تنها به معنای باقی ماندن دیوارهای آن نیست. بخشی از مساجد تاریخی و قدیمی بافت ثامن امروز یا تعطیل هستند یا به مرمت و بازسازی اساسی نیاز دارند. از سوی دیگر، بخشی از تلاش‌ها برای جبران تخریب‌ها به ساخت مساجد جدید یا بازسازی بناهای جایگزین معطوف شده؛ اما این فرایند نیز همواره بدون مشکل نبوده است.
اکنون که طرح حریم رضوی مبنای نوسازی در بافت است بخش قابل توجهی از مساجد تثبیت شده‌اند و برخی از مساجد تاریخی در بافت حریم حرم مطهر رضوی با تلاش‌های نهادهای مسئول احیا و حفظ شده‌اند، هرچند کافی نبوده و در آغاز این مسیر هستیم.
به مناسبت روز جهانی مسجد، روز گذشته اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی و مجموعه «مکتب بافت» مشهد با همکاری یکدیگر برنامه بازدیدی برای خبرنگاران و عکاسان مشهدی از برخی مساجد تاریخی اطراف حرم مطهر رضوی ترتیب دادند.
در ابتدای این بازدید سری به خیابان نواب صفوی یا همان پایین خیابان و آثار به جا مانده از مسجد حوض معجردار زدیم. مسجدی که حدود هشت سال پیش تخریب شد و حواشی زیادی را به دنبال داشت. درباره پیشینه آب‌انبار این مسجد که روی بقایای آن نصب شده، نوشته‌اند «این بنا در دوره صفویه و در نخستین سال سلطنت شاه عباس دوم یعنی سال ۱۰۲۱ شمسی به امر خواجه امیر بیکی از امرای وقت ساخته شده است».
رضا سلیمان نوری، مدیر مرکز اسناد مکتب بافت مشهد در این باره خاطرنشان کرد: در جریان تحولات و طرح‌های توسعه بافت اطراف حرم مطهر، این مسجد به نوعی قربانی حفظ یک اثر تاریخی دیگر، یعنی خانه امیری شد. اما آب‌انبار این مسجد که جزو آثار تاریخی ثبت شده است، به جا مانده و همچنان اهمیت تاریخی ویژه‌ای دارد.
او درباره مساجد کوچک در مشهد و کارکرد آن‌ها عنوان کرد: در مشهد، همانند بسیاری از شهرهای مذهبی تعداد قابل توجهی مسجد کوچک وجود داشته که در لهجه مشهدی به آن‌ها «مسجد خُردو» گفته می‌شود. معمولاً این مساجد حدود ۱۷ تا ۶۰ مترمربع وسعت داشته‌اند. این مسجدهای کوچک الزاماً برای برگزاری همه اعمال مذهبی ساخته نشده بودند و در بسیاری از موارد، کارکرد اصلی آن‌ها اقامه نماز بوده است. از این نظر می‌توان آن‌ها را به دو گروه کلی مسجدهای خردو بازار و مسجدهای خردو محلی تقسیم کرد.
در ادامه سری به تنها یادگاری به جا مانده از مسجد فیل در پایین خیابان می‌زنیم، مسجدی که از قدیمی‌ترین مساجد مشهد است و متأسفانه امروز تنها نام آن و بخشی از درِ آن باقی مانده است.
سلیمان نوری درباره اهمیت مسجد فیل یادآور شد: پس از واقعه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، یکی از نخستین وقایع منجر به شهادت در جریان حرکت‌های انقلابی مشهد در مسجد فیل رخ داده است.
در ادامه این بازدید سری به مسجد خردوی امام موسی بن جعفر(ع) بین نواب صفوی ۳ و ۵ می‌زنیم. این مسجد که قدمتش به دوران قاجار برمی‌گردد، ازجمله مساجد بازاری است که در طبقه دوم یک مغازه قرار دارد. در پایین آن به جای مکانی که یک زمان آب‌انبار مسجد بود، اکنون روشویی برای استفاده عموم ایجاد شده است، در کنار آن نیز تنها کوچه
در ‌دار مشهد که در حاشیه خیابان واقع شده، قرار دارد.
مدیر مرکز اسناد مکتب بافت مشهد هنگامی که از جلو تکیه پوست‌فروش‌ها و بعد حسینیه خاتم النبیین(ص) که مربوط به خبازان مشهد است عبور کردیم، درباره دسته‌بندی حسینیه‌ها در مشهد گفت: حسینیه‌های مشهد را می‌توان تقریباً به پنج گونه تقسیم کرد. بخشی از آن‌ها متعلق به غیرایرانی‌ها، بخشی متعلق به اقوام و گروه‌های مختلفی از نقاط گوناگون ایران و بخشی دیگر مربوط به شهرهای خراسان بزرگ بودند. دسته دیگری نیز به حسینیه‌های روستاها و شهرهای حاشیه مشهد مربوط می‌شود. اما حسینیه‌های متعلق به خود اهالی مشهد را می‌توان در دو گروه اصلی حسینیه‌های صنفی و خانوادگی دسته‌بندی کرد.
در ادامه مسیر به کوچه داروغه می‌رسیم، کوچه‌ای که در آن بناهای تاریخی زیادی قرار دارد. مسجد امام حسن عسکری(ع) (مسجد خردو) که مربوط به دوران پهلوی دوم است، در این کوچه به تازگی بازسازی شده و مغازه پایین آن را به تولید و پخش جوراب و لباس زیر اجاره داده‌اند. با وجود بازسازی این مسجد، اما خبری از اقامه نماز در آن نیست، این را بعد از ورود به آن متوجه شدیم؛ چراکه حتی موکت کوچکی که تمام کف آن را نپوشانده آن‌قدر خاکی و کثیف بود که نیازی به درآوردن کفش نداشتیم.
روبه‌روی این مسجد، سردر خانه تاریخی سبحانی که در حاشیه کوچه سیابون قدیم قرار داشته و با اینکه ثبت ملی شده و توسط شهرداری تخریب شده بود را واچینی کرده‌اند، در کنار آن نیز بنایی چند ضلعی؛ بزرگ‌ترین منبع آب مشهد قدیم، معروف به آب‌انبار خردو قرار دارد.
پس از آن به مسجد قراولخانه رجب‌بهادر یا مسجد امام سجاد(ع) در کوچه شهید سالاری‌مقدم می‌رسیم. این مسجد که در نقشه سال ۱۲۴۸ مشهد دیده می‌شود، با مساحت حدود ۵۳ مترمربع مربوط به دوران قاجاریه است.
سلیمان نوری در خصوص این مسجد توضیح داد: عنوان «قراولخانه» نشان می‌دهد بنای اولیه احتمالاً کارکردی انتظامی داشته است؛ به این معنا که در دوره قاجار، این مکان به‌عنوان قراولخانه یا پاسگاه مورد استفاده بوده و بعدها به مسجد تبدیل شده است. بنابراین می‌توان آن را نمونه‌ای از بناهایی دانست که کاربری انتظامی آن دوره را به کاربری مذهبی و محلی تغییر داده‌اند.
در ادامه بازدید در کوچه داروغه به مسجد جعفری می‌رسیم که قدمت آن مربوط به دوران قاجار است. این مسجد، تنها مسجد مشهد است که در کنار آن کتیبه لعن‌نامه نصب شده و در اشعار آن افرادی که به آن آسیب برسانند را لعن کرده است.
در پایان این مسیر به مسجد ائمه بقیع یا باغ دولاب در کوچه امیرالمؤمنین(ع) ۶ می‌رسیم، این مسجد نیز ازجمله مساجد خردوی مشهد است و قدمتش به دوران قاجار می‌رسد. خوشبختانه این مسجد با همت مکتب بافت مشهد بازسازی شده و اکنون برای اقامه نماز و برپایی مراسم عزاداری رونق پیدا کرده است.
مدیر مکتب بافت مشهد در پایان این بازدید درباره مرمت و احیای مساجد گفت: اقدام‌های عملی در این زمینه آغاز شده است و تاکنون دو مسجد با مشارکت مردم و با مداخله شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن مرمت شده‌اند. مسجد زین‌العابدین(ع)، مسجد جعفری و مسجد قراولخانه نیز وارد مرحله دوم مرمت شده‌اند و قراردادهای مرمت آن‌ها نیز در حال انجام است تا زمینه احیا و استفاده دوباره از این بناها فراهم شود.
مجتبی گیوه‌چی افزود: در کنار این موارد، تعدادی دیگر از مساجد نیز احیا شده‌اند، اما در آن‌ها نماز برگزار نمی‌شود و باید برای بازگرداندن کارکرد اجتماعی و مذهبی آن‌ها برنامه‌ریزی کرد.